Một thập kỷ challenge trong bóng chuyền: khi trọng tài phải đối chiếu điều lệ với mười hai máy quay

Quả bóng rơi xuống sát vạch biên. Tiếng còi của trọng tài thứ nhất vang lên: bóng ra ngoài. Tỉ số 24-23, set thứ tư, và cả nhà thi đấu im bặt trong tích tắc. Đội trưởng xoay tròn hai ngón tay, dấu hiệu xin challenge. Bảy mươi giây sau, màn hình lớn hiện lên khung hình chậm: bóng chạm vạch. Điểm được đảo. Không ai xô vào trọng tài, không ai đập tay xuống bảng điểm. Chỉ có một khung hình và một điều luật được chiếu lên cho cả sân cùng xem.

Khoảnh khắc ấy là thứ tôi theo dõi suốt nhiều năm, không phải vì nó kịch tính, mà vì nó cho thấy quyền phán quyết đã đổi chủ như thế nào. Trọng tài bóng chuyền không còn là người cầm còi duy nhất. Bên cạnh ông là một hệ thống gồm nhiều camera, một phòng điều khiển kín, và một bộ điều lệ được viết lại để phù hợp với máy móc.

Hệ thống challenge, tên chính thức là Video Challenge System, được FIVB đưa vào sử dụng lần đầu tại Giải vô địch bóng chuyền nam thế giới 2026 tại Ba Lan, diễn ra từ ngày 30 tháng 8 đến ngày 21 tháng 9 năm 2026. Đây là lần đầu tiên một giải đấu cấp thế giới cho phép đội bóng yêu cầu trọng tài xem lại tình huống bằng video. Sau đó, hệ thống này xuất hiện tại Olympic Rio 2026, Olympic Tokyo 2026 và Olympic Paris 2026, cùng gần như toàn bộ các kỳ Volleyball Nations League.

Cơ chế vận hành đơn giản nhưng nghiêm ngặt. Mỗi đội được yêu cầu hai lần trong mỗi set. Nếu yêu cầu đúng, đội giữ nguyên số lượt. Nếu sai, đội mất một lượt. Bước vào set quyết định, tức set thứ năm, mỗi đội chỉ còn một lượt. Đội trưởng hoặc huấn luyện viên là người ra hiệu, và yêu cầu phải được đưa ra ngay sau khi bóng chết, trước khi trọng tài cho phát bóng lại.

Danh sách tình huống được phép challenge được quy định rõ trong Luật Bóng chuyền chính thức của FIVB: bóng trong sân hay ngoài sân, bóng chạm tay chắn, chạm lưới, lỗi vạch phát bóng, bóng chạm ăng-ten hoặc bay ngoài ăng-ten, lỗi tấn công của hàng sau, và bóng chạm sàn. Ngoài danh sách này, trọng tài không có nghĩa vụ xem lại.

Chi phí cho hệ thống không nhỏ. Một sân đấu được trang bị đủ camera, máy chủ và phòng điều khiển tiêu tốn khoản đầu tư mà phần lớn các giải quốc gia không kham nổi. Đó là lý do nhiều nền bóng chuyền, trong đó có Việt Nam, chỉ có thể dùng hệ thống này ở những giải quốc tế tổ chức trên sân nhà, chứ không phải ở giải vô địch quốc gia.

Với những đội như tuyển nữ Việt Nam, nơi đội trưởng Trần Thị Thanh Thúy thường xuyên thi đấu ở các giải châu lục, việc làm quen với challenge đã trở thành một phần của chuyên môn, không còn là chuyện xa lạ.

Điều đáng phân tích nằm ở chỗ hệ thống này không chỉ sửa sai, mà còn thay đổi hành vi của trọng tài trước khi có ai xin challenge. Khi biết mọi tình huống sát vạch đều có thể bị soi lại, trọng tài có xu hướng thận trọng hơn ở những pha bóng rõ ràng, và chủ động hơn ở những pha bóng mơ hồ. Họ chuyển từ tư duy phán quyết rồi chịu trách nhiệm sang tư duy phán quyết để hệ thống xác nhận.

Trong giai đoạn từ năm 2026 đến năm 2026, tôi ghi lại số liệu ở các trận quốc tế mà mình theo dõi trực tiếp. Ở những trận không có challenge, số lần đội trưởng phản ứng với trọng tài cao hơn rõ rệt. Ở những trận có challenge, phản ứng gần như biến mất, nhưng thời gian chết của trận đấu tăng lên. Mỗi lần xem lại video mất từ bốn mươi đến chín mươi giây. Một trận có năm lần challenge thành công và bảy lần thất bại có thể kéo dài thêm gần mười phút.

Ở tình huống chạm lưới, sự thay đổi còn sâu hơn. Từ năm 2026, FIVB sửa điều luật 11.3 theo hướng chỉ coi là lỗi khi việc chạm lưới gây ảnh hưởng đến pha bóng. Trước đây, chỉ cần tay chạm dây lưới là còi. Sau khi sửa, trọng tài phải xác định xem cú chạm ấy có làm rối loạn đối phương hay không. Đây là loại phán đoán mà máy quay không thể thay con người quyết định, vì nó đòi hỏi đọc ý đồ và đọc nhịp pha bóng. Challenge có thể cho thấy tay có chạm lưới, nhưng không thể cho thấy cú chạm ấy có gây ảnh hưởng hay không. Đây chính là vùng xám mà công nghệ không lấp được, và cũng là nơi tranh cãi tập trung nhất.

Một điểm khác ít được nói tới: challenge đã trở thành một công cụ chiến thuật. Đội bóng không chỉ xin xem lại khi tin mình đúng. Họ xin xem lại để cắt nhịp đối phương đang hưng phấn, để cho hàng chắn nghỉ vài chục giây, để phá đà giao bóng của một tay đập đang vào phom. Ở những trận đỉnh cao, một lượt challenge bị dùng như một lần hội ý không chính thức. Điều lệ không cấm, nhưng tinh thần của điều lệ thì không tính đến chuyện này.

Tôi từng chứng kiến một trận ở đó huấn luyện viên dùng lượt challenge cuối cùng của set chỉ để làm chậm nhịp giao bóng của đối thủ, dù ông biết mình sẽ thua. Ông không cần đúng, ông cần thời gian. Và luật cho ông thời gian.

Cũng cần nói về vị trí của trọng tài thứ hai. Trong bóng chuyền, trọng tài thứ hai đứng ở cột lưới, phụ trách các lỗi chạm lưới, lỗi vượt vạch giữa sân và lỗi tấn công hàng sau. Khi challenge ra đời, vai trò của người này trở nên nhạy cảm hơn. Nhiều tình huống chạm lưới mà trọng tài thứ hai phán quyết bị đưa lên màn hình, và chỉ cần một khung hình cho thấy tay chạm dây, phán quyết bị đảo. Áp lực không còn nằm ở việc nhìn đúng, mà ở việc đoán đúng điều mà camera sẽ ghi lại.

Đây là chỗ tôi phải nói ngược lại phần lớn những gì người ta ca ngợi về challenge. Phe ủng hộ cho rằng công nghệ làm trận đấu công bằng hơn. Điều đó đúng ở phần khách quan: bóng trong hay ngoài, chạm tay hay không chạm tay. Nhưng công bằng không đồng nghĩa với chính xác trong mọi chiều kích.

Có ba hệ quả mà ít người chịu nhìn thẳng. Thứ nhất, quyền phán quyết bị chia thành hai tầng: trọng tài trên sân và người điều khiển video trong phòng kín. Tầng thứ hai không ai thấy mặt, không ai nghe giọng, nhưng lại quyết định những điểm số quan trọng nhất. Trách nhiệm giải trình biến mất cùng với sự vô danh. Thứ hai, trọng tài mất dần thói quen tự tin vào phán đoán của chính mình. Một thế hệ trọng tài lớn lên cùng challenge có thể phán quyết chậm hơn, chờ đợi nhiều hơn, và dựa vào màn hình nhiều hơn vào mắt. Thứ ba, khán giả dần quen với việc mọi quyết định đều có thể bị đảo, nên niềm tin vào trọng tài không tăng mà chuyển sang niềm tin vào màn hình.

Tôi bị đuổi vì đọc đúng điều lệ. Cũng may, có những thứ phải đứng ngoài cửa mới thấy rõ. Đứng ngoài cửa, tôi thấy rằng điều luật không tự nhiên đúng. Nó chỉ đúng khi được áp dụng nhất quán, và tính nhất quán ấy không do camera tạo ra. Camera chỉ cung cấp dữ liệu. Con người vẫn là người diễn giải dữ liệu.

Khi VAR soi vào câu nói, tôi không cãi. Tôi để máy quay làm chứng. Nhưng trong bóng chuyền, máy quay cũng chỉ là một nhân chứng, không phải quan tòa. Và một nhân chứng không được huấn luyện vẫn có thể nói dối bằng cách im lặng, im lặng về những gì nó không quay được.

Hướng đi của mười năm tới có lẽ không nằm ở việc thêm camera, mà ở việc viết lại điều lệ để trả lời những câu hỏi mà công nghệ đặt ra: ai chịu trách nhiệm khi phòng video sai, lượt challenge có nên bị giới hạn theo thời gian thực để chống lạm dụng, và làm sao giữ được phán đoán của con người ở những vùng mà máy móc không đọc được.

Luật lệ không nuôi người, nhưng người nuôi luật lệ bằng những pha bóng kiểu mẫu. Một nền bóng chuyền trưởng thành không phải là nền bóng chuyền không còn tranh cãi, mà là nền bóng chuyền có thể chỉ ra điều luật nào đang được áp dụng, bởi ai, và dựa trên khung hình nào.