Martinete ở Mineral de la Reforma: Cái chết của trọng tài El Búho và khoảng trống pháp lý của lucha libre độc lập

Một khán phòng nhỏ ở Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, không có màn hình khổng lồ, không có dàn đèn sân vận động, chỉ có một võ đài ghép tạm và vài trăm con người ngồi sát đến mức vai chạm vai. Không khí ở những buổi diễn như thế này không giống bất cứ thứ gì tôi từng ghi chép trong nhiều năm theo nghề. Nó ngột ngạt, nóng, và vương mùi mồ hôi trộn với dầu gội rẻ tiền. Khi một đô vật chuẩn bị thực hiện một đòn nặng, đám đông không hét lên ngay. Họ nín thở trước. Đó là thứ tôi luôn ghi lại bằng tay trong cuốn sổ của mình: âm thanh của vài trăm lá phổi cùng ngừng lại, rồi tiếng va chạm, rồi một sự im lặng khác hẳn mọi sự im lặng tôi từng nghe trên khán đài. Đêm đó, tại một sự kiện do El Patrón Espectáculos tổ chức, một đòn có tên martinete đã được thực hiện không phải lên một đô vật, mà lên một trọng tài. Người đàn ông đó, Gerardo Germán Pineda, được biết đến với nghệ danh El Búho, đã tử vong. Người ta nhớ cú đánh. Tôi nhớ cái cách khán đài thở. Đó là tất cả những gì tôi dám khẳng định chắc chắn. Phần còn lại của câu chuyện nằm trong tay cơ quan điều tra, và tôi sẽ không đóng vai quan tòa chỉ vì một đoạn video đang lan truyền. Nhưng tôi có thể phân tích những gì vụ việc này phơi bày về một bộ môn mà phần lớn khán giả Việt Nam chưa từng nhìn kỹ. Để hiểu đúng vụ việc này, cần nói rõ một điều mà phần lớn khán giả Việt Nam có thể chưa quen: lucha libre, bộ môn đấu vật chuyên nghiệp của Mexico, không phải một môn thể thao đối kháng theo nghĩa thi đấu thực. Đây là một loại hình trình diễn có kịch bản. Kết quả trận đấu được định trước. Những con số như tỷ lệ knockout, hiệu suất phòng ngự hay bảng xếp hạng hạng cân không tồn tại ở đây, bởi vì không có ai thực sự thi đấu để thắng. Điều tồn tại là an toàn, trách nhiệm và rủi ro. Và trong vụ việc này, chính khung an toàn đó là toàn bộ câu chuyện. Martinete là một biến thể nguy hiểm của đòn piledriver trong lucha libre. Thay vì hạ đối thủ xuống lưng, người thực hiện quật đối thủ rơi thẳng đứng xuống đầu và vùng cổ trên. Đó là lý do đòn này bị hạn chế hoặc cấm ở hầu hết các tổ chức lớn có quy định rõ ràng: biên độ sai số giữa "trình diễn đẹp" và "chấn thương thật" quá nhỏ. CMLL và AAA, hai thế lực hàng đầu của lucha libre Mexico, tồn tại như những chuẩn mực được quản lý chặt chẽ. Còn El Patrón Espectáculos, đơn vị tổ chức đêm diễn ở Mineral de la Reforma, thuộc nhóm những nhà tổ chức độc lập, nơi giám sát lỏng lẻo hơn nhiều. Ở đây, biến số quan trọng nhất không phải là kỹ thuật của người thực hiện, mà là người nhận đòn. Một trọng tài không được huấn luyện để hấp thụ cú rơi thẳng xuống đầu. Anh ta không phải là một vận động viên được tập luyện để bảo vệ cổ mình trong tích tắc. Trong thực tế tiêu chuẩn, trọng tài điều hành trận đấu, không tham gia vào pha nguy hiểm. Vậy nên khi một trọng tài trở thành người nhận đòn, câu hỏi kỹ thuật lập tức biến thành câu hỏi đạo đức và pháp lý. Câu chuyện có hai nhân vật chính. Một là El Búho, người đã chết — một người lao động trong một ngành giải trí mà ở tầng độc lập, người ta thường làm việc không có hợp đồng, không có bảo hiểm, và không có bác sĩ túc trực. Người còn lại là Hijo de Fishman, đô vật đang bị điều tra, người mà theo thông báo của ban tổ chức, đang được hỗ trợ pháp lý. Tôi muốn giữ cả hai người trong khung hình, bởi vì bi kịch ở đây không thuộc về riêng ai. Trong một bộ môn có kịch bản, mọi rủi ro đều được tạo ra bởi người đặt kịch bản và người thiết kế pha diễn. Không có "đối thủ vô tình" nào ở đây. Nếu một trọng tài nhận một cú rơi thẳng xuống đầu, thì hoặc pha diễn đó được thiết kế sai ngay từ đầu, hoặc nó vượt ra ngoài kịch bản, hoặc nó được thực hiện lệch lạc đến mức không còn kiểm soát. Cách diễn đạt trong đoạn video lan truyền — rằng một đô vật "áp dụng một đòn nguy hiểm lên trọng tài" — để ngỏ cả ba khả năng. Đó chính là câu hỏi trung tâm mà cuộc điều tra phải trả lời. Tôi đã dành nhiều năm theo dõi các sàn đấu nhỏ, và điều tôi học được là: ở tầng độc lập, sai số an toàn gần như bằng không, nhưng động cơ để làm những pha liều lĩnh lại rất lớn. Một đêm diễn nhỏ ở Hidalgo cần khán giả nhớ đến nó. Nó cần một khoảnh khắc đủ sốc để được chia sẻ lại. Trong một nền kinh tế giải trí biên lợi nhuận thấp, pha diễn nguy hiểm trở thành một thứ hàng hóa. Và khi không có ai đứng ra phê duyệt pha diễn, không có bác sĩ ở sát võ đài, không có danh sách các đòn bị cấm, thì rủi ro không được quản lý — nó chỉ được hy vọng là sẽ không xảy ra. Một câu hỏi khác cần được đặt ra: ai chịu trách nhiệm kiểm tra pha diễn trước khi nó được thực hiện? Trong các tổ chức lớn, có người đóng vai trò điều phối pha diễn và bảo đảm an toàn. Ở tầng độc lập, vai trò đó thường không tồn tại, hoặc tồn tại trên danh nghĩa. Khi không có ai phê duyệt, mọi thứ trở thành thỏa thuận ngầm giữa những người biểu diễn, và thỏa thuận ngầm là thứ dễ sụp đổ nhất dưới áp lực của một khoảnh khắc. Thời đại chạy theo lượt xem, nhưng tôi vẫn ngồi ghi chép bằng tay. Đó là cách tôi kháng cự. Phản ứng của ban tổ chức đáng được soi kỹ, vì đó là nơi câu chuyện chuyển từ bi kịch sang quản trị. El Patrón Espectáculos đã ra một thông báo với nhiều tầng ý nghĩa. Thông báo xác nhận sự việc và bày tỏ đau buồn. Nó cũng công bố rằng ban tổ chức đã sắp xếp hỗ trợ pháp lý cho Hijo de Fishman. Và nó kêu gọi sự im lặng, kiềm chế từ "nghiệp đoàn", truyền thông và người hâm mộ trong lúc điều tra diễn ra, đồng thời đề nghị không lan truyền những "phiên bản chưa được xác nhận". Đây là một văn bản có hai mục đích, và tôi nói điều này không phải để buộc tội ai. Phần chân thành của thông báo rất rõ: một người lao động trong nhà của họ đang bị điều tra, và việc hỗ trợ pháp lý là hành vi có trách nhiệm. Nhưng nó cũng đồng thời bảo vệ thương hiệu và vị thế pháp lý của chính ban tổ chức. Khi một đơn vị tổ chức nhanh chóng thuê luật sư cho người biểu diễn của mình, điều đó cho thấy họ ý thức được rằng trách nhiệm có thể không dừng lại ở cá nhân đô vật. Theo cách nhìn pháp lý phổ biến ở Mexico, một trọng tài thiệt mạng trong lúc làm việc có thể được xem là người lao động được hưởng quyền được bảo vệ, và điều đó đẩy trách nhiệm về phía ban tổ chức, bất kể ý định của đô vật là gì. Lời kêu gọi "không lan truyền tin đồn" cũng cần được đọc cho đúng. Trong một cuộc điều tra đang diễn ra, việc đề nghị tôn trọng thủ tục tố tụng là hợp lý và cần thiết để bảo vệ tính khách quan. Nhưng cùng một lời kêu gọi đó, trong tay một bên có lợi ích liên quan, cũng có thể trở thành công cụ làm im tiếng nhân chứng và trì hoãn trách nhiệm. Hai khả năng cùng tồn tại, và người đọc cần giữ cả hai trong đầu thay vì chọn sẵn một kết luận. Điều đáng chú ý là trong thông báo không hề có bất kỳ cam kết nào về việc cải tổ quy trình an toàn, đình chỉ đô vật, hay tạm dừng các đêm diễn. Sự im lặng về những điểm này cũng là một thông tin. Nó cho thấy rằng cho đến nay, phản ứng vẫn mang tính đối phó với khủng hoảng truyền thông hơn là sửa chữa một hệ thống. Nhìn rộng ra, vụ việc phơi bày một khoảng trống quản trị có tính cấu trúc. Lucha libre độc lập ở Mexico vận hành gần như không có cơ quan quản lý chung. Không có bộ luật thi đấu thống nhất, không có tiêu chuẩn bắt buộc về bác sĩ túc trực, không có danh sách đòn bị cấm được thực thi. Điều này khác hẳn với các tổ chức lớn như CMLL hay AAA, nơi kỹ thuật được kiểm soát chặt chẽ hơn nhiều. Sự khác biệt ấy không nằm ở tay nghề của các đô vật độc lập — nhiều người trong số họ rất tài năng — mà nằm ở lớp đệm an toàn mỏng đến mức gần như không tồn tại. Trong một mô hình kinh tế như vậy, người biểu diễn chịu rủi ro cá nhân, còn khán giả chịu rủi ro được chứng kiến những thảm kịch có thể tránh được. Cả hai đều trả giá. Và cái giá lớn nhất, trong trường hợp này, đã được trả bằng mạng người. Có một khái niệm pháp lý mà vụ việc này chạm tới, và nó quan trọng hơn mọi phân tích kỹ thuật: nghĩa vụ bảo đảm an toàn. Khi một người được mời vào một không gian làm việc — dù là võ đài hay hậu trường — bên tổ chức có trách nhiệm tránh những tổn hại có thể lường trước. Một cú rơi thẳng xuống đầu là tổn hại có thể lường trước. Một trọng tài không được huấn luyện để nhận cú rơi ấy là một biến số có thể lường trước. Vậy nên câu hỏi trung tâm không dừng ở "ai đã làm", mà mở rộng tới "ai đã cho phép nó xảy ra". Có một chi tiết nhỏ mà tôi không thể bỏ qua, vì nó là kiểu chi tiết tôi luôn ghi lại: trong những đêm diễn như thế này, trọng tài thường là người duy nhất không có ai bảo vệ. Đô vật có bạn diễn để đỡ mình khi ngã. Trọng tài đứng giữa, gần như một mình, và cộng đồng ngầm hiểu rằng anh ta ở đó để điều hành, không phải để chịu đòn. Khi ranh giới đó bị phá vỡ, người dễ tổn thương nhất trong khán phòng chính là người không ai nghĩ tới. Theo dõi đấu vật độc lập ở nhiều nơi trên thế giới, tôi thấy cùng một mẫu hình lặp lại: những buổi diễn nhỏ, những người biểu diễn không được bảo hiểm, những pha diễn ngày càng liều để cạnh tranh với giải trí số. Cái chết ở Hidalgo không phải một hiện tượng cá biệt của Mexico; nó là phiên bản đau đớn nhất của một vấn đề toàn cầu. Ở nhiều quốc gia, các đô vật độc lập làm việc mà không có ai kiểm tra xem họ có an toàn hay không, cho đến khi có người chết. Điều này khiến tôi nhớ tới một niềm tin cũ của mình: cộng đồng thể thao thường chỉ thay đổi sau khi đã mất mát. Quy định về mũ bảo hiểm trong đua xe đạp, về chấn thương đầu trong bóng bầu dục, về bảo hiểm trong quyền anh — tất cả đều ra đời sau những cái chết. Lucha libre độc lập có lẽ cũng sẽ đi theo con đường đó, và tôi không thấy vui vì điều ấy. Có một khía cạnh ít được nhắc tới: chấn thương tâm lý tập thể. Những người còn lại trong đoàn, những đô vật chứng kiến bạn diễn của mình nằm xuống, và cả gia đình của El Búho, đều bước vào một giai đoạn dài với nỗi sợ hãi và mặc cảm. Không có thông báo nào đề cập đến việc hỗ trợ tâm lý. Trong một ngành mà mọi người thường tự lo cho nhau, sự thiếu vắng đó lại là điều dễ hiểu — và cũng là điều đáng lo. Gia đình của El Búho, trong khi đó, có thể có một con đường pháp lý riêng. Ngoài quá trình hình sự, họ có thể theo đuổi yêu cầu bồi thường dân sự. Điều đó mở rộng trách nhiệm ra ngoài cá nhân đô vật, hướng về phía ban tổ chức và có thể cả địa điểm tổ chức. Berlin không dạy tôi bóng đá. Nó dạy tôi cách im lặng sau tiếng còi. Giờ đến phần tôi có thể sai, và tôi muốn nói thẳng về nó. Tôi có thể sai khi ngầm cho rằng pha diễn này vượt ngoài kịch bản. Nguồn thông tin tôi có chỉ mô tả một đoạn video, không mô tả kế hoạch của đêm diễn. Có thể đây là một pha diễn đã được thiết kế từ đầu, và nó chỉ thất bại trong khâu thực hiện. Trong đấu vật chuyên nghiệp, việc trọng tài tham gia vào một pha va chạm là một mô-típ quen thuộc, dù đầy rủi ro. Vì vậy, việc cho rằng đây là hành vi vượt quyền là một suy luận, không phải một sự thật. Tôi cũng có thể sai khi nghi ngờ động cơ của ban tổ chức. Việc hỗ trợ pháp lý có thể đơn thuần xuất phát từ tình người và trách nhiệm, không phải từ toan tính. Tôi không có bằng chứng nào cho thấy điều ngược lại, và tôi không nên khoác lên một hành vi tử tế một lớp áo hoài nghi chỉ để bài viết trông sắc sảo hơn. Và tôi có thể sai khi đặt câu hỏi về đoạn video. Tôi lo rằng một đoạn clip lan truyền có thể định hình công chúng theo hướng kết tội trước khi sự thật được xác lập. Nhưng tôi cũng thừa nhận rằng chính đoạn video đó có thể là bằng chứng quan trọng nhất trong cuộc điều tra. Cả hai điều ấy đúng cùng lúc, và sự căng thẳng giữa chúng chính là điều mà một nền tư pháp tử tế phải xử lý. Điều tôi không muốn sai là điều này: một người đã chết. Dù kết luận cuối cùng là tai nạn hay sơ suất, một trọng tài vẫn nằm xuống vì một đòn mà lẽ ra không nên dành cho anh ta. Sau tiếng còi của vụ việc này, có một câu hỏi mà ngành đấu vật Mexico sẽ phải trả lời trong mười hai tháng tới: liệu cái chết của El Búho có trở thành một cột mốc dẫn đến tiêu chuẩn an toàn tối thiểu, hay chỉ là một tiêu đề nữa trôi qua cùng dòng tin. Tôi tin vào khả năng thứ nhất, nhưng bằng niềm tin có điều kiện. Những thay đổi thật sự trong những ngành giải trí biên lợi nhuận thấp hiếm khi đến từ lương tâm. Chúng đến từ áp lực — từ pháp lý, từ khán giả, từ nỗi sợ mất đi chỗ đứng. Nếu các ban tổ chức độc lập buộc phải công bố danh sách đòn bị cấm, phải có bác sĩ túc trực, phải mua bảo hiểm cho cả người biểu diễn lẫn trọng tài, thì cái chết này sẽ có ý nghĩa. Còn nếu không, chúng ta sẽ lại ngồi ghi chép về một khán đài khác, nín thở, rồi im lặng. Khán đài trống trải nhất không phải khi hết vé, mà khi người ta hết lý do để vỗ tay.