Nước 9...a5 và lỗ hổng dữ liệu trong một DVD phòng thủ King's Indian

Tối thứ Ba ở một câu lạc bộ cờ nhỏ tại Bangalore, người bạn ngồi cạnh đẩy sang tôi một tờ quảng cáo in vội. Dòng trên cùng nói về vòng hai của một giải đồng đội tổ chức tại Samarkand, Uzbekistan, nơi các đội mạnh đều giành chiến thắng. Toàn bộ phần còn lại nói về một DVD khai cuộc, dạy nước 9...a5 của Đen trong Phòng thủ King's Indian. Hai văn bản khác hẳn nhau, bị xếp chung một tờ giấy.

Lỗi ghép đó đáng nhớ hơn vẻ ngoài của nó. Sau mười chín năm bình luận cờ vua, tôi nhận ra một quy luật: khi người bán hàng không kiểm tra nổi cái tiêu đề của chính mình, phần ruột thường cũng đầy khoảng trống tương tự. Người ta bán cho bạn một liều thuốc giải, nhưng không nói rõ nó chữa bệnh gì.

Bàn cờ quê nhà không có khán đài, nhưng mỗi nước đi là cả một trời ký ức ùa về. Ở các câu lạc bộ quanh Bangalore, tôi từng thấy những người chơi nghiệp dư mua DVD khai cuộc như mua vé số, hy vọng một nước đi lạ sẽ đổi vận. Phần lớn trong số họ không có ai ngồi cạnh để chỉ ra rằng tờ quảng cáo trên tay đang nói về hai thứ hoàn toàn khác nhau.

Phòng thủ King's Indian là hệ thống hypermodern kinh điển: Đen nhường trung tâm cho Trắng rồi đánh trả bằng ...e5 và ...Nc6. Nhánh Mar del Plata đẩy hai bên vào cuộc đua công phá hai cánh, Trắng xông lên cánh hậu, Đen mở đường cho ...f5 và ...g5 trước mặt vua đối phương. Trong hệ thống phân loại ECO, vùng lý thuyết này nằm quanh khoảng E97 đến E99.

Nước đi gây tranh cãi của Trắng là Bayonet Attack, 9.b4, một phương án giành không gian cánh hậu đã thành mốt trong nhiều năm liền. Đen có câu trả lời chính thống: 9...Nh5, đưa quân vào cuộc, mở thế trận, buộc cả hai bên phải tính toán cụ thể từng nước. Sản phẩm tôi cầm trên tay đề xuất hướng khác, 9...a5, tấn công ngay vào tốt b4 vừa tiến lên.

Cần nói thẳng một điều: 9...a5 là nhánh phụ đã được ghi nhận từ lâu, không phải phát kiến mới. DVD không quảng cáo novelty. Nó quảng cáo sự đổi tính của ván đấu.

Điểm bán hàng nằm chính ở đó. Sau 9...Nh5, ván cờ biến thành cuộc đua dòng biến cụ thể, nơi ai nhớ nhiều hơn thì thắng. Sau 9...a5, theo lời quảng cáo, hai bên bước vào thế trận chiến lược với rất ít dòng biến cụ thể, phù hợp với người chơi thích tự suy nghĩ thay vì học thuộc lòng.

Giá trị thật của sản phẩm nằm ở khả năng chuyển hướng tính chất ván đấu, không nằm ở một ưu thế lý thuyết nào. Lời hứa cơ hội cân bằng cho hai bên là một nhận định thế trận, không phải một chứng minh. Và đây là chỗ tài liệu bắt đầu mỏng đi.

Không có một ván đấu mẫu nào được dẫn ra. Không có chỉ số ACPL, không tỷ lệ thắng, không tỷ lệ hòa, không thống kê cơ sở dữ liệu. Không có tên tác giả, không có danh hiệu đại kiện tướng, không có thành tích cá nhân ở chính nhánh Mar del Plata mà người đó đang giảng dạy. Một sản phẩm dạy khai cuộc mà không đưa nổi một dữ kiện kiểm chứng thì người mua chỉ còn cách tin vào giọng điệu của người bán.

Giọng điệu đó được dựng trên một đối lập rõ ràng giữa người và máy. Quảng cáo nói 9...Nh5 mở thế trận, buộc các dòng biến cụ thể, khiến phân tích máy tính trở nên quan trọng trở lại. Còn 9...a5 dẫn tới những thế trận lành mạnh với rất ít dòng biến, và máy tính thường không biết xử lý những thế cờ chiến lược phức tạp như vậy.

Sân cờ làng không có bảng điện tử, nhưng mỗi lần một quân được nhấc lên là cả một mùa giải cũ trở lại. Câu cuối trong tờ quảng cáo thuộc về một thời đã qua. Trước kỷ nguyên AlphaZero, các engine cổ điển đúng là lúng túng với những thế trận King's Indian mang tính chiến lược dài hạn, nơi giá trị nằm ở cấu trúc tốt hơn là ở chuỗi nước đi bắt buộc. Engine mạng nơ-ron ngày nay xử lý nhóm thế trận này tốt hơn phần lớn kỳ thủ con người. Khung người-chống-máy trong tờ quảng cáo là ngôn ngữ tiếp thị đã cũ, không phải sự thật kỹ thuật.

Có một nghịch lý khác, và nó quan trọng hơn với người mua. 9...a5 nằm sẵn trong cơ sở dữ liệu công khai. Bất kỳ kỳ thủ Trắng nào chuẩn bị tử tế đều biết nó tồn tại. Một liều thuốc giải chỉ có giá trị cho tới khi đối phương phân tích xong nó; trong một nhánh đã được cày xới kỹ như Bayonet, khoảng thời gian đó tính bằng tuần, không phải bằng năm.

Tôi từng nghĩ các sản phẩm khai cuộc sống nhờ tìm ra nước mới. Nhìn lại thì phần lớn sống nhờ giúp người chơi phòng thủ bớt sợ hãi. Với một kỳ thủ câu lạc bộ hoặc một kiện tướng quốc tế đang tìm cách thoát khỏi núi lý thuyết, 9...a5 làm đúng việc đó. Với một đại kiện tướng 2700, nó chỉ là một lựa chọn nữa trong danh mục vốn đã dày đặc.

Những giải đấu không ai ghi lại vẫn để lại ký ức, chỉ là không ai đếm chúng. Và đây là điểm tôi muốn người mua cân nhắc: sản phẩm này không hứa hẹn đánh bại Bayonet, nó hứa hẹn giúp bạn chơi cờ theo cách của mình trong một nhánh mà đối thủ có thể đã chuẩn bị trước bạn.

Câu hỏi còn treo lại rất cụ thể. Liệu 9...a5 có xuất hiện trong các ván cờ vua cổ điển ở cấp 2700 trở lên trong vài mùa tới? Nếu có, lời quảng cáo được xác nhận bằng thực tế. Nếu không, DVD vẫn giữ một chỗ đứng nhỏ: công cụ học tập cho người chơi ghét học thuộc lòng, ở những giải đấu không ai ghi lại từng nước đi. Tờ giấy ghép lệch kia vẫn nằm trong ngăn kéo của tôi, nhắc rằng đôi khi lỗi ở tiêu đề lại kể nhiều hơn cả phần nội dung.