Bóng chuyền nữ Việt Nam: Đếm lại một set đấu sau bảng tỉ số

Tối 12 tháng 7, tại nhà thi đấu tỉnh Ninh Bình, tôi ngồi ở hàng ghế thứ bảy và làm một việc mà ban tổ chức không hề yêu cầu: đếm. Trong set ba của trận bán kết giải bóng chuyền vô địch quốc gia nữ, tôi ghi lại 18 lần bóng được đưa lên vị trí số bốn cho Trần Thị Thanh Thúy, và 11 trong số đó kết thúc bằng một pha tấn công có điểm hoặc buộc đối phương phải cứu bóng. Trên bảng điện tử, tỉ số chạy nhanh đến mức mắt thường không kịp nhìn phần điểm nằm sau dấu gạch chéo — phần mà một tay đập phải gánh trong một set. Khi tiếng còi kết thúc vang lên, khán đài vỗ tay cho người ghi điểm nhiều nhất. Không ai vỗ tay cho người đã đưa quả bóng lên đúng chỗ ấy.

Tôi viết bài này để đếm lại những gì bảng tỉ số không hiển thị.

Giai đoạn nước rút của mùa giải thường niên là lúc các đội không còn giấu bài, và cũng là lúc những thói quen chiến thuật tích lũy suốt mùa lộ ra rõ nhất. Bóng chuyền nữ Việt Nam những năm gần đây sống trong một nghịch lý quen mặt: sân đấu đông khán giả hơn, tiếng vỗ tay to hơn, nhưng dòng chảy chiến thuật lại hẹp đi. Các đội mạnh ngày càng dồn bóng cho một hoặc hai chân đập chủ lực, trong khi hệ thống đỡ bước một và khả năng phân phối của setter ít được đầu tư tương xứng.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu ở Ninh Bình, Long An, Quảng Ninh và Hà Nội qua nhiều mùa, tôi nhận ra một mẫu hình lặp lại: đội nào kiểm soát được bước một thì thắng bằng tập thể, đội nào không kiểm soát được thì thắng bằng cá nhân — và cách thắng thứ hai luôn đắt hơn cách thứ nhất. Khi mọi micro đều hướng về một phía, tôi chọn đứng vào khoảng trống. Khoảng trống ở đây là cột thống kê không xuất hiện trên bảng điện tử: số lần đỡ bóng hoàn hảo, số lần setter phải xử lý một quả bóng lệch, số lần libero cứu một điểm đã gần như mất.

Trong set ba mà tôi đếm, đội chủ nhà đạt tỉ lệ đỡ bước một hoàn hảo khoảng 42%. Theo ghi chép của tôi, tỉ lệ này thấp hơn mức trung bình của chính họ ở hai set trước khoảng tám điểm phần trăm. Khi bước một tụt, setter Đoàn Thị Lâm Oanh buộc phải đưa bóng ra biên nhiều hơn, và tỉ lệ phân phối cho vị trí số bốn tăng vọt. Đó là lý do tôi đếm được 18 lần bóng lên vị trí số bốn trong một set. Bóng chuyền hiện đại không vận hành như thế; nó vận hành bằng việc kéo giãn khối chắn của đối phương ra ba, bốn hướng.

Sự phụ thuộc vào một tay đập không phải là lựa chọn chiến thuật, mà là hệ quả của một bước một yếu. Khi bước một hoàn hảo, setter có thể chơi bóng nhanh ở giữa lưới, kéo khối chắn, và mở ra không gian cho hai biên. Khi bước một lệch, mọi phương án đều thu về một điểm đến duy nhất: người đập mạnh nhất.

Tôi nhìn lại số liệu của mình qua ba trận gần nhất của đội bóng này. Ở trận mà họ đạt tỉ lệ đỡ bước một hoàn hảo trên 50%, họ phân phối bóng cho bốn vị trí tấn công với tỉ lệ khá đều, và hiệu suất tấn công của cả đội vượt 48%. Ở trận mà tỉ lệ đỡ bước một rơi xuống dưới 40%, số điểm đến từ vị trí số bốn và số hai chiếm gần 70% tổng số pha tấn công, và hiệu suất tụt xuống quanh 38%. Chênh lệch mười điểm phần trăm hiệu suất, nhìn trên bảng, chỉ là một hàng số. Nhìn trên sân, đó là khoảng cách giữa một tập thể và một cá nhân đang gánh cả tập thể.

Khối chắn là phần tiếp theo của câu chuyện. Trong set ba, đội chủ nhà chỉ có hai pha chắn điểm. Không phải vì hàng chắn yếu, mà vì họ luôn phải đoán. Khi đối phương biết bóng sẽ đi đâu, hàng chắn đối diện chỉ cần đặt đúng người. Ngược lại, chính họ bị khối chắn đối phương đọc như một cuốn sách mở. Một tay đập ghi 11 điểm trong một set vẫn có thể là dấu hiệu của một hệ thống đang chảy máu, chứ không phải của một ngôi sao đang tỏa sáng.

Libero Nguyễn Thị Kim Liên là người tôi chú ý nhất trong set đấu đó. Cô ấy không ghi một điểm nào, nhưng có ít nhất bốn lần cứu bóng mà nếu không có, đội nhà đã mất điểm. Trong bóng chuyền nữ, vai trò libero thường bị đánh giá thấp vì nó không tạo ra một chỉ số ấn tượng. Nhưng nếu tôi đếm số lần một libero chuyển hóa một pha bóng tưởng như đã chết thành một pha phản công, tôi sẽ có một cột thống kê mà không giải đấu nào in ra.

Có một phép so sánh tôi luôn giữ trong đầu khi xem bóng chuyền nữ Đông Nam Á. Các đội bóng ở khu vực này có thể lực và chiều cao ngày càng tương đồng, nhưng khác biệt lớn nhất nằm ở tốc độ ra quyết định của setter. Một setter đọc được khối chắn đối phương sẽ biến một hàng chắn cao thành một hàng chắn chậm. Đó là lý do tôi tin rằng đầu tư vào vị trí chuyền hai, chứ không phải vào một tay đập thứ ba, mới là cách thu hẹp khoảng cách với các đội mạnh trong khu vực.

Yếu tố thể lực cũng đáng được nói tới trong giai đoạn nước rút. Mật độ thi đấu của mùa giải thường niên khiến các đội phải xoay tua, nhưng nhiều đội chỉ dám xoay tua ở những vị trí ít quan trọng. Kết quả là những trụ cột chơi gần như mọi set, và đến cuối mùa, bước một của họ chậm đi đúng khoảng thời gian mà một quả bóng mạnh cần để đi từ tay đối phương sang sàn nhà.

Có một tầng câu chuyện nằm dưới cả mùa giải: lứa cầu thủ trẻ. Các giải trẻ quốc gia vẫn diễn ra đều đặn, nhưng số cầu thủ trẻ được đôn lên đội một và được trao suất đánh chính thức còn ít. Một đội bóng muốn bền vững phải trả giá bằng điểm số ở hiện tại để mua kinh nghiệm ở tương lai. Rất ít đội ở Việt Nam chấp nhận cái giá đó, và đó là lý do các chu kỳ đội tuyển quốc gia thường bắt đầu lại từ con số không sau mỗi lần chuyển giao thế hệ.

Ở đây, tôi muốn rẽ sang một góc ít được nói tới: thị trường chuyển nhượng nữ. Các đội lớn trong nước đang chạy đua ký hợp đồng với những cái tên đình đám, và những bản hợp đồng ấy phần lớn phục vụ một mục tiêu không nằm trên sân: thương hiệu. Một đội bóng ký được một tuyển thủ quốc gia sẽ bán được nhiều áo hơn, thu hút nhiều khán giả hơn, và có mặt trên nhiều bản tin hơn. Nhưng hợp đồng đáng giá thực sự, theo quan sát của tôi, thường nằm ở các đội nhỏ: một chuyền hai ổn định, một libero bền bỉ, một huấn luyện viên biết xây hệ thống trong ba năm thay vì mua thành tích trong ba tháng. Đội lớn mua ngôi sao để thắng ngày mai. Đội nhỏ mua hệ thống để thắng trong ba mùa.

Có một chủ đề khác mà tôi không thể bỏ qua trong mùa giải này: hệ thống challenge, tức quyền yêu cầu xem lại tình huống qua video. Nhiều người kỳ vọng nó sẽ dập tắt tranh cãi. Thực tế, nó chỉ chuyển tranh cãi từ giữa sân sang căn phòng xem lại, nơi một khung hình ở góc máy khác có thể đảo ngược một quyết định. Tranh chấp không biến mất; nó đổi địa chỉ. Khán giả trên khán đài không nhìn thấy màn hình, chỉ nghe thấy tiếng trọng tài đọc kết quả, và niềm tin lại bị đặt vào một thứ mà họ không được xem.

Tôi không chỉ kể trận đấu; tôi kể về những con người bị xếp sau bảng tỉ số. Người chuyền hai đưa bóng lên đúng chỗ nhưng không ai nhớ tên. Libero cứu bóng nhưng không được ghi điểm. Huấn luyện viên thức trắng xem băng hình nhưng chỉ xuất hiện trên truyền hình khi đội thua. Bóng chuyền nữ Việt Nam đang có một thế hệ cầu thủ đủ tốt để chơi ở đẳng cấp cao hơn những gì họ đang được hưởng. Điều thiếu không phải là tài năng. Điều thiếu là một hệ thống đủ kiên nhẫn để đếm những thứ không xuất hiện trên bảng điểm.

Trong World Cup nam, tôi từng đếm số phụ nữ xuất hiện trên sóng — ít hơn cả số bàn thắng của một đội bóng tầm trung. Ở sân bóng chuyền nữ Việt Nam, tôi đếm theo cách khác: số pha bóng mà một tập thể tạo ra nhiều hơn một cá nhân. Tỉ lệ ấy đang tăng lên, chậm nhưng đều, mùa này qua mùa khác. Và khi một đội bóng học được cách thắng mà không cần ai gánh, đó là lúc bảng tỉ số bắt đầu kể một câu chuyện trung thực hơn. Không ai mở sóng cho tôi, nên tôi đi tìm những đôi tai chưa từng được phục vụ — và ở Ninh Bình, tối 12 tháng 7, tôi tìm thấy một khán đài đang lắng nghe.